جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

تناسب (مراعات نظیر)

آوردن دو یا چند واژه که با یکدیگر تناسب و رابطهای غیر از تضاد داشته باشند. مراعات
نظیر اگر در دو واژه باشد معمولاً آن را تناسب میگویند، امّا در کنکور
تناسب و مراعات نظیر را یکسان در نظر میگیرند.
چند مثال:
بیستون کندن فرهاد نه کاری است شگفت / شور شیرین به سر هرکه فتد کوهکن است
-۲هر کاو نظری دارد با یار
کمانابرو / باید که سپر باشد پیش همه پیکان ها
-۳شب تاریک و بیم
موج و گردابی چنین هایل/ کجا دانند حال ما سبک باران ساحل ها
سر من مست جمالت دل من دام خیالت / گهر دیده نثار کف دریای تو دارد
-۵من
مسلمانم/ قبله ام یک گل سرخ/جانمازم چشمه ،مهرم نور/ دشت سجاده ی من
-۶گرچه گاهی
شهابی / مشق های شب آسمان را /زود خط میزد و محو می شد/ باز در آن هوای مه آلوداککن هایی از ابر تیره/ خط خورشید را پاک می کرد.

تلمیح :

تلمیح در لغت به معنای «به گوشه ی چشم نگریستن» است و در اصطلاح ادبی اشاره کردن به آیات، احادیث، داستان های عاشقانه و تاریخی و… است.

به عنوان مثال :

۱-گفت آن یار کز او گشت سر دار بلند/جرمش این بود که اسرار هویدا می کرد

( تلمیح به ماجرای به دار آویختن منصور حلاج به علت فاش کردن اسرار الهی )

۲-این مَه که چون منیژه لب چاه می نشست / گریان به تازیانه ی افراسیاب شد

( تلمیح به ماجرای عاشقی بیژن و منیژه و زندانی شدن بیژن توسط افراسیاب )

۳-یار بی پرده از در و دیوار / در تجلی است یا اولی الابصار

( تلمیح به آیه  ۱۱۵سوره بقره « فاینما تولوا فثم وجه الله» )

۴-نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت/متحیرم چه نامم شهِ مُلکِ لافتی را

(تلمیح به حدیث « لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار» )

۵-چون جواب احمق آمد خامشی / این درازی در سخن چون می کشی

( تلمیح به مثل معروف « جواب الاحمق سکوتٌ )

۶-عشرتی دارم به یاد روی آن گل در قفس/عشق افکندهست با یوسف به یک زندان مرا

( تلمیح به داستان حضرت یوسف و زندانی شدن او توسط زلیخا)

 ۷-مجنون که به دیوانهگری شهره شهر است / در دشت جنون همسفر عاقل ما بود

( تلمیح به ماجرای لیلی و مجنون و دیوانگی و عاشقی قیس بن بنی عامر)

 ۸-جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم او / آن نور روی موسی عمرانم آرزوست

(تلمیح به ماجرای حضرت موسی و فرعون)

۹-یا رب این آتش که برجان من است / سرد کن زان سان که کردی برخلیل

( تلمیح به ماجرای گلستان شدن آتش بر حضرت ابراهیم )

۱۰-در آینه دوبتره نمایان شد / با ابر گیسوانش درباد/ باز آن سرود سخ اناالحق / ورد زبان اوست

( تلمیح به منصور حلاج که همواره جمله انالحق را بر زبان داشت)

تضمین

آوردن مصراع، بیت یا قسمتی از شعر و نثرِ شاعر یا نویسنده ی دیگر در اثر خود را تضمین میگویند. معمولاً و قاعدتاً عبارت تضمین شده را باید داخل گیومه « » بیاورند.

به عنوان مثال قسمت آخر شعر زیر، از مولاناست که دکتر شفیعی کدکنی در شعر خود آورده است.

بیداری زمان را با من بخوان به فریاد/ ور مرد خواب و خفتی،

«رو سر بنه به بالین، تنها مرا رها کن»

مثال ها:

۱-حافظ از جور تو حاشا که بگرداند روی

«من از آن روز که در بند تو ام آزادم» (تضمین حافظ از سعدی )

۲-خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم

کز نسیمش « بوی جوی مولیان آید همی» (تضمین حافظ از رودکی )

۳-بهر این فرمود رحمان ای پسر

«کل یومٍ هو فی شان» ای پسر (تضمین مولانا از قرآن کریم)

۴-چه زنم چو نای هردم ز نوای شوق او دم که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را

« همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی به پیـام آشـنایی بنـوازد آشــنا را » (تضمین حافظ از سعدی )

۵-مهِ من نقاب بگشا ز جمال کبریایی که بتان فروگذارند اساس خودنمایی شده انتظارم از حد چه شود ز در درایی

« ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی چه کنم که هست این ها گل باغ آشنایی» (تضمین هاتف از عراقی )

تضاد :

استفاده از دو واژه در سخن که از نظر معنی عکس یا ضد هم باشند

*توجّه: آرایه تضاد ممکن است در یک فعل و حالت منفی آن رخ دهد.

۱-گفتی به غمم بنشین یا از سر جان برخیز

۲-اینکه گاهی میزدم بر آب و آتش خویش را

۳- موج ز خود رفته ای تیز خرامید و گفت

۴- تن ز جان و جان ز تن مستور نیست

فرمـان برمت جانــا ، بنشینم و برخیزم روشنی در کار مردم بود مقصودم چو شمع هستـم اگـر می روم گـر نـروم نیستم لیک چشم و گوش را آن نور نیست

۵-در نیابد حال پخته هیچ خام

۶-شکر ایزد که به اقبال کلهگوشه گل

۷-روز از برم چو رفتی شب آمدی به خوابم

۸- کسی با او نه و او با همه کس

پس سخن کوتاه باید والسلام نخوت باد دی و شوکت خار آخر شد این است اگر کسی را عمری بود دوباره نماد هیچ کس او ماند و بس

 

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی
لف و نشر :

«لف» به معنی بستن و «نشر» به معنای باز کردن است. و آن وقتی است که شاعر یا نویسنده در یک پاره کلام، دو یا چند مورد و در ادامه دو یا چند مورد دیگر بیاورد که با موارد پاره اوّل در ارتباط باشند.
۱-لف و نشر مرتّب: موارد پاره دوم «نشر ها» به ترتیب به موارد پاره اوّل«لف ها» مرتبط هستند.
۲-لف و نشر مشوّش ( نامرتب: (موارد پاره دوم «نشر ها» به ترتیب به موارد پاره اول «لف ها» مرتبط نیستند.
چند مثال

منعم مکن از دیدن قد و رخ و چشمش / من انس به سرو و گل و بادام گرفتم ( لف و نشر مرتب)

فروختن و سوختن و جامه دریدن  / پروانه ز من شمع ز من گل ز من آموخت(لف و نشر مشوش و نامرتب)

از عفو و خشم تو دو نمونه است روز و شب/ وز مهر و کین تو دونمونه است شهد و سم (  ۲تا لف و نشر مرتب)

روی و چشمی دارم اندر مهر او / کاین گهر می‌ریزد آن زر می‌زند ( لف و نشر مشوش و نامرتب)

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

پارادوکس ( تناقض) ( متناقض نما)

پارادوکس ضد و نقیض گویی است. یعنی عبارت به گونهای باشد که قسمتی از کلام، متناقض و ضدِّ قسمت دیگری از کلام باشد. یا دو ویژگی متضاد، در یک مفهوم جمع شود.

به مثال های زیر توجه کنید :

-۱هرگز وجود حاضرِ غایب شنیده ای؟

من درمیان جمع و دام جای دیگری است

-۲گوش ترحمی کو کز ما نظر نپوشد / دست غریق یعنی ، فریاد بی صداییم

-۳ما با تو ایم و با تو نه ایم اینت بوالعجب / در حلقه ایم با تو و چون حلقه بر دریم

-۴من از آن روز که در بند تو ام آزادم / پادشاهم که به دست تو اسیر افتادم

-۵میخورم جام غمی هردم به شادی رُخت / خرّم آن کس کاو بدین غم شادمانی می کند

-۶ما/ در عصر احتمال به سر می بریم /در عصر شک و شاید/ در عصر پیشبینی وضع

هوا/ از هر طرف که باد بیاید / در عصر قاطعیت تردید/ عصر جدید / عصری که هیچ اصلی/ جز اصل احتمال، یقینی نیست

۷-ز کوی یار می آید نسیم باد نوروزی / از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی

( با باد چراغ خاموش می شود نه روشن)!

۸-فلک در خاک می غلتید از شرم سرافرازی / اگر می‌دید معراجِ ز پا افتادن ما را

۹-عجب مدار که در عین درد خاموشم/ که درد یار پریچهره عین درمان است

۱۰-آب آتش‌فروز ، عشق آمد / آتش آب سوز عشق آمد

۱۱-چیست این سقف بلند ساده ی بسیار نقش/ هیچ دانا زین معما در جهان آگاه نیست

توجّه: نباید تضاد را با پارادوکس اشتباه بگیریم.

هرگاه دو کلمه‌ی متضاد به هم اضافه شوند، آن پارادوکس است و تضاد نیست.

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

ایهام:

در لغت به معنی به وهم افکندن است ؛ هرگاه شاعر یا نویسنده یک واژه و یا عبارت را به گونه‌ای به کار ببرد که دو یا چند معنایِ قابل قبول از آن برداشت شود. توجّه شود که در ایهام باید هر دو معنی کلمه در عبارت صدق کند.

-۱بی مهر رُخت روز مرا نور نمانده است وز عمر مرا جز شب دیجور نمانده است ( مهر:  -۱عشق  -۲خورشید)

-۲خانــه زندان است و تنــهایی ضلال هرکـه چـون سعدی گلستانیش نیست ( گلستان:  -۱باغ  -۲کتاب سعدی)

داغ ترین مطلب!
علوم و فنون ادبی یازدهم

-۳اگـــر سنّــت اوســت نــو آوری نگـــاهی هــم از نو به ســنّت کنیم ( از نو: -۱دوباره  -۲از قالب شعر نو)

-۴عهد کردی که کشی فرصت خود را روزی فرصت ار یافتی آن عهد فراموش نکن ( عهد:  -۱پیمان  -۲دوره تاریخی)

-۵چون جام شفق موج زند خون به دل من با این همه دور از تو مرا چهره زردی است ( دور از تو:  -۱فاصله دور-۲دور از جانت)

-۶گــر آتــــش دل نهــفته داری ســوزد جانــت به جانت سوگنــد ( آتش:  -۱گدازه آتشفشان  -۲خشم)

-۷ناگهان بر لب آن چاه سایه ای را دید/ او شغاد آن نابرادر بود ( نابرادر:  -۱نامرد -۲برادر ناتنی )

-۸نگران با من استاده سحر / صبح می خواهد از من ( نگران :-۱مضطرب  -۲درحال دیدن)

ایهام تناسب:

هرگاه شاعر واژهای را به گونه‌ای به کار ببرد که یک معنای آن قابل قبول و معنای دیگر آن که در عبارت صدق نمی کند، با کلمه یا کلماتی در بیت ارتباط و تناسب معنایی داشته باشد.

-۱روی خوبت آیتی از لطف برما کشف کرد زان زمان جز لطف وخوبی نیست در تفسیر ما ( آیت:-۱نشانه -۲آیه قران تناسب با تفسیر)

-۲گویند روی سرخ تو سعدی که زرد کرد اکســیر عشق بر مســم افتاد و زر شدم ( روی:  -۱چهره  -۲فلز ZNتناسب با مس و زر)

-۳گـــر هــزار است بلبـل این بـــاغ همـه را نغـمه و تــرانه یکـــی است ( هزار:  -۱عدد  -۲بلبل تناسب با باغ و نغمه و…)

-۴چــنان ســایه گسـترد بر عــالمی کــه زالـــی نیندیشد از رسـتــمی (زال:  -۱پیر و ناتوان -۲پدر رستم تناسب با رستم)

-۵پرستش به مستی است در کیش مـهر برون اند زین جرگه هشیار ها ( کیش مهر:-۱آیین عشق -۲خورشید پرستی تناسب پرستش)

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

اغراق :

مبنتی بر بزرگنمایی است. و آن وقتی است در بیان موضوعی به طوری غیر باور مبالغه شود

-۱بگذار تا بگرییم چـون ابر در بهــاران کز سنگ ناله خیزد روز وداع یــاران ( اغراق در شدت اندوه و شدت گریه )

-۲دلم گرفته از این روز ها دلم تنگ است میان ما و رسیدن هزار فرسنگ است ( اغراق در مسافت و دوری )

-۳چو رامین گهگهی بـنواختی چنــگ ز شــادی بر سر آب آمدی سنــگ ( اغراق در زیبانوازی ساز چنگ توسط رامین)

-۴گر برگ گل سرخ کنی پیرهنـــش را از نازکــی آزار رسـاند بدنــش را ( اغراق در لطیف بودن پوست بدن معشوق)

-۵می شناسمت / چشم های تو میزبان آفتاب صبح سبزِ باغ هاست / می شناسمت ( اغراق در روشنایی و سبز بودن چشم ها)

حسن تعلیل :

حُسن تعلیل به معنای زیبایی علّت و آوردن دلیلی غیر واقعی و ادبی است. و آن هنگامی است که شاعر یا نویسنده برای یک موضوع، دلیلی غیرمنطقی و خیال انگیز بیاورد.

مثال:

-۱به سرو گفت کسی میوه ای نمی آری؟ جواب داد که آزادگان تهی دستند

(شاعر علت بدون میوه بودن درخت سرو را آزادگی می داند که غیر منطقی است)

-۲تویی بهانه آن ابرها که می گریند بیا که صاف شود این هوای بارانی

(شاعر علت بارش باران از ابر ها را فراق یار می داند که غیر منطقی است)

-۳نرگس همی رکوع کند درمیان باغ زیرا کرده فاخته بر سرو موذنی

(شاعر علت خمیدگی و رکوع گل نرگس در باغ را اذان گفتن بلبل برای سرو می داند که غیر منطقی است)

-۴باران همه بر جای عرق میچکد از ابر / پیداست که از روی لطیف تو حیا کرد

(شاعر علت بارش باران را حیا کردن ابر و ریختن عرق شرم به خاطر دیدن روی یار میداند که غیر منطقی است)

-۵رسم بدعهدی ایان چو دید ابر بهار / گریه اش بر سمن و سنبل و نسرین آمد

(شاعر علت بارش باران را بدعهدی روزگار می داند که غیر منطقی است)

-۶از آن مرد دانا دهان دوخته است / که بیند که شمع از زبان سوخته است

(شاعر علت سکوت مرد دانا را عبرت گرفتن بی زبانی و سوختگی شمع می داند که غیر منطقی است)

-۷تا چشم بشر نبیندت روی / بنهفته به ابر چهر دلبند

(شاعر علت پنهان بودن دماوند پشت ابر ها را مردمگریزی می داند که غیر منطقی است)

-۶عجب نیست از خاک اگر گل شکفت / که چندین گلاندام در خاک خفت

(شاعر علت روییدن گل از خاک را دفن شدن زیبارویان زیر خاک می داند که غیر منطقی است)

نکته : حروف « ز، زان، از ، ازآن ، تا ، چون، که» درمعنای علت معمولا منجر به خلق آرایه حسن تعلیل می شوند.

حس آمیزی:

آمیختن دو یا چند حس ازحواس پنجگانه )بویایی ، شنوایی ، بینایی،چشایی، لامسه) و یا دادن یک حس از حواس پنجگانه به مفهومی ذهنی، انتزاعی و کلمه ای نامربوط.

مثال ها:

-۱سپهبد فرستنده را گفت گرم / سخن های شیرین به آوای نرم

-۲بر لب کوه جنون خنده شیرین بهار/ نقش زخمی است که از تیشه فرهاد شکفت

-۳از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر/ یادگاری که در این گنبد دوار بماند

-۴با من بیا به خیابان / تا بشنوی بوی زمستانی که در باغ رخنه کرده است/ آسمان فریبی آبی رنگ شد

-۵افسوس موها،نگاه ها به عبث/عطر لغات شاعر را تاریک میکند/ رود می نالد /غم بیاویخته با رنگ غروب/می تراود ز لبم قصه سرد

اسلوب معادله:

اسلوب معادله، آرایهای است که شاعر برای تأکید و زیباییآفرینی، مفهوم مصرع اول را با حالتی مثالی، در مصراع دوم بیان میکند. ( هر دو مصراع مفهومی مشترک دارند)

ویژگی های و شروط اسلوب معادله :

-۱معمولا مصرع  ۲مثالی برای مصرع  ۱است

-۲می شود بین  ۲مصراع «همانطورکه» قرار داد

-۳هر مصراع به طور جداگانه و مجزا معنی تمام شده و کاملی دارد و برای معنی شدن نیازمند وجود مصرع دیگر نیست

-۴می توان جای دو مصراع را جابهجا کرد و بیت از لحاظ معنایی بهم نریزد

-۵بر سر مصراع  ۲حروف ربط (که، اما، ولی و…) نمی‌آید.

نکته ۱: بسیاری از ابیات دارای اسلوب معادله، دارای فعل اسنادی هستند و وجود افعال اسنادی می‌تواند ما را مشکوک کند که اسلوب معادله داریم ، کافیست برای مطمئن شدن شروط  ۲و ۳را امتحان کنیم .

نکته۲ : وجود «را» ته مصراع نیز یکی از کد هایی است که ما را می تواند به وجود اسلوب معادله مشکوک کند و ، کافیست برای مطمئن شدن شروط  ۲و ۳را امتحان کنیم.

تاریخ ادبیات و سبک شناسی

دوره بازگشت :

محدوده تاریخی از انقراض دولت صفویه تا آغاز سلطنت فتحعلی شاه قاجار ویژگی‌های عمومی شعر و ادبیات این دوره:

-۱رشد و شکوفایی قابل توجهی در ادبیات دیده نمی‌شود

-۲شاعران از سبک هندی رو برگرداندند انجمن ادبی اصفهان در زمان نادرشاه و کریمخان زند مشتاق اصفهانی با همراهی چند تن دیگر از ادیبان، آن را اداره می‌کرد انجمن ادبی نشاط توسط عبدالوهاب نشاط تأسیس شد.

انجمن ادبی خاقان پس از تشکیل انجمن ادبی نشاط و به ریاست فتحعلی شاه در تهران تشکیل شد.

هدف انجمن ادبی خاقان رهایی شعر فارسی از تباهی و انحطاط اواخر دوره صفوی و دوره‌های بعد از آن بود؛ اما برای رسیدن به این هدف، فقط از آثار پیشینیان تقلید کردند و به همین خاطر، شعر را به دوران گذشته بازگرداندند و موجب پیدایش «سبک بازگشت» شدند.

* عوامل تأثیرگذار در ایجاد نهضت بازگشت ادبی

۱-غارت کتابخانه اصفهان
۲- توجه به ادبیات در دربار قاجاریه و رونق بازار شعر و شاعری و مدح شاهان

۳- ضعیف شدن جامعه در اثر شکست ایران از روسیه تزاری

دلایل پیروی شاعران این دوره از اسلوبهای کهن

۱-فقر فرهنگی جامعه
۲- سستی و رخوت حاکم بر ادبیات

سبک‌هایی که شاعران این دوره از آنها تقلید کرده‌اند:

دسته‌بندی شاعران این دوره براساس تقلید از قالب‌های شعر گذشتگان قصیده‌سرا ها ( به سبک خراسانی و عهد سلجوقی شعر می‌گفتند ) : صبای کاشانی، قاآنی شیرازی، سروش اصفهانی کد ـ قـَـصــقـَـس

غزل‌سراها ( به سبک عراقی و تقلید از حافظ و سعدی) : مجمر اصفهانی، فروغی بسطامی، نشاط اصفهانی کد ـ غـَـمـــفـَـن

دلیل اهمیت شاعران این دوره، هرچند شاعران این دوره موجب نوآوری و تکامل شعر فارسی نشدند، اما به دلیل نجات زبان شعر فارسی از حالت سستی که در اواخر سبک هندی ایجاد شده بود، اهمیت دارند.

و اگر نهضت بازگشت بر پا نمی‌شد، چه بسا زبان فاخر شعر فارسی دچار ضعف و سستی بیشتری می‌شد.

فتحعلی خان صبای کاشانی:

آثار:

۱- گلشن صبا (در قالب مشوی و به تقلید از بوستان سعدی)

-۲خداوند نامه( حماسهای مذهبی در بیان معجزات پیامبر ودلیریهای حضرت علی (ع) )

پرچمداربازگشت ادبی و شاخصترین شاعر این دوره جزء آن دسته از شاعران دوره بازگشت ادبی است که به «قصیدهسرایی به سبک شاعران عهد خراسانی و سلجوقی پرداختند

میرزا عبدالوهاب نشاط اصفهانی:

اثر: گنجینه نشاط

جزء آن دسته از شاعران دوره بازگشت ادبی است که به غزل‌سرایی به سبک «حافظ» و«سعدی» و دیگر شاعران سبک عراقی پرداختند. درغزلسرایی در بین هم روزگاران خود تا حدی کم نظیر است.

هاتــف اصفهانی:

یکی از معروفترین شاعران بازگشت

داغ ترین مطلب!
سوال امتحانی علوم و فنون ادبی 10
دوره بیداری: محدوده تاریخی:

از اواسط دوره قاجار تا امضای فرمان مشروطیت عوامل مقدماتی در شکل گیری دوره بیداریاز اواسط دوره قاجار شعر دوره بازگشت با انتقاد روبه رو شد. موضوعات جدید در جامعه و ادبیات پیش آمد. اصطلاحات و لغات عربی به شعر وارد شد. شعر دوباره به میان مردم آمد. شاعران خود را وقف مردم کردند. توجه شاعران بیشتر به محتوا جلب شد تا صور خیال و جنبه‌های شاعرانه.

عوامل اجتماعی و فرهنگی:

سفرهای شاهان قاجار به فرنگ، موجب آشنایی آنان با تحولات جهانی شد. در پی آن تحصیلکردگان و روشنفکران ایران، همگام با تغییرات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، بیداری جامعه ایرانی را سرعت بخشیدند. عوامل بیانشده، کشور را بهسوی تحولی بزرگ سوق داد که رو به نوگرایی و نوآوری داشت و سبب شد حرکتی ضدّاستبدادی و ضداستعماری در ایران شکل بگیرد که درنهایت در سال  ۱۳۲۴ه .ق به صدور فرمان مشروطیت به امضای مظفرالدین شاه قاجار انجامید.

* عوامل مؤثر در بیداری جامعه ایرانی

۱-تأثیر جنگهای نافرجام ایران و روس
۲-توجه مردم به واقعیتها و امکانات فنی دنیای جدید
۳-کوششهای عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی شاه درروی آوردن به دانش و فنون جدید
۴-اعزام دانشجویان ایرانی به خارج از کشور برای تحصیل
۵-رواج صنعت چاپ و روزنامهنویسی و ترجمه و نشر کتابهای غربی
۶-تأسیس مدرسه دارالفنون بهفرمان امیرکبیر و آموزش دانشهای نوین در آن

 مراکز مهم سیاسی و مطبوعاتی ایران در عصر بیداری به ترتیب اهمیت

۱-تهران به دلیل تمرکز عمده فعالیت‌های سیاسی و مطبوعاتی در تهران، شعر و ادب هم در پایتخت جلوه بیشتری داشت؛ حتی روزنامه نسیم شمال را که سید اشرف‌الدین گیلانی در رشت منتشر می‌کرد، مردم تهران بیشتر می‌خواندند.

۲-تبریز، بعد از تهران، این شهر هم از بازار سیاسی و مطبوعاتی پررونقی برخوردار بود.

برخی از شاعران دوره بیداری

ادیبالممالک فراهانی : دیوان اشعار شامل قصاید، ترجیع‌بند و مسمط بعدها از جانب مظفرالدین شاه به ادیبالممالک ملقب شد.
فعالیت اصلیاش؛
روزنامهنگاری سردبیری روزنامه مجلس را بر عهده داشت.
شعر او از زندگی سیاسی او جدا نبود و دیوان او بسیاری از حوادث و اوضاع آن روزگار را بیان میکند.
در قصیده بیشتر از قالب‌های دیگر طبع آزمایی کرده است
نمونه شعر:
جنگ ننگ است در شریعت من / جز پی حفظ دین و پاس وطن

محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا:)


آثار: دیوان اشعار/ پژوهش: تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، سبک‌شناسی، تاریخ تطور نظم فارسی
زبان و سبک شعر: زبان حماسی و سبک خراسانی
حوزه‌های فعالیت: تحقیق، تدریس در دانشگاه، علمی سیاست، روزنامه‌نویسی
نمونه شعر: من نگویم که مرا از قفس آزاد کنید / قفسم برده به باغی و دلم شاد کنید.

سید شرف‌الدین گیلانی ( نسیم شمال) :

مدیر و مسئول روزنامه نسیم شمال زبان شعر او ساده و طنزآمیز بود

مضامین اشعار او : مبارزه با استبداد، عشق به وطن اشعار او که در روزنامه نسیم شمال چاپ میشد در بیداری مردم بسیار مؤثر بود

نمونه شعر: غلغلی انداختی در شهر تهران ای قلم / خوش حمایت می کنی از شرع قرآن ای قلم

ایرج میرزا :

در به کارگیری تعمیرات عامیانه و آفریدن اشعار ساده و روان مهارت داشت .

در طنز، هجو و هزل چیره دست بوده.

به دلیل جایگاه خانوادگی (از نوادگان فتحعلی شاه قاجار) و تفکرات شخصی‌اش، وی را در ردیف شاعران آزادیخواه مشروطه قرار نمی‌دهند.

قطعه قلب مادر از اشعار معروف اوست : داد معشوقه به عاشق پیغام / که کند مادر تو با من جنگ

عارف قزوینی:

شاعر وطنی و موسیقیدان دوره مشروطه

عرصه هنر او تصنیف‌ها و ترانه های میهنی بود که در برانگیختن مردم و آزادی‌خواهی بسیار مؤثر بود.

زبان شعر ساده و دور از پیچیدگی

نمونه شعر: از خون جوانان وطن لاله دمیده / از ماتم سرو قدشان سرو خمیده

فرخی یزدی: از شاعران شاخص دوره بیداری است.

به خاطر آزادیخواهی به زندان افتاد. تحت تأثیر شاعران گذشته بهخصوص مسعود سعد و سعدی بود و آشنایی با سعدی طبع وی را شکوفا ساخت. با اینکه در دوره هفتم مجلس، نماینده مردم یزد شد، ولی دست از اندیشه های پرشور آزادی‌خواهانه و وطن دوستانه برنداشت و درنهایت در این راه کشته شد.

نمونه شعر: آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی / دست خود ز جان شستم از برای آزادی

سید محمدرضا میرزاده عشقی

آثار : «ایده آل» یا «سه تابلوی مریم» (نمایشنامۀ منظوم) – روزنامۀ قرن بیستم شاعر، روزنامه‌نگار، نمایشنامه‌نویس و نظریه‌پرداز دوره مشروطه (دوره بیداری) در روزنامه‌اش، «قرن بیستم»، به افشاگری اعمال پلید و مقاصد شوم رجال خائن عصر خود می‌پرداخت.

به دلیل جسارت و بیپروایی در بیان اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی و وطن پرستانه خود، پیش از آنکه به اوج شکوفایی برسد به دست «رضاخان» ترور شد.

نمونه شعر : گر اینچنین به خاک وطن، شب سحر کنم / خاک وطن جو رفت، چه خاکی به سر کنم؟

پیشگامان نثر ساده این دوره:

قائم مقام فراهانی، علامه دهخدا، زین‌العابدین مراغه‌ای، عبدالرحیم طالبوف، میرزا آقاخان کرمانی، ناصرالدین‌ شاه قاجار

موضوعات و حوزه‌های ادبی نثر دوره مشروطه

روزنامه نگاری :

۱- صوراسرافیل : با مدیریت میرزا جهانگیرخان منتشر می‌شد

۲-نسیم شمال : با مدیریت و نویسندگی سید اشرف‌الدین حسینی گیلانی انتشار یافت. با لحن طنز آمیز و انتقادی مسائل سیاسی و اجتماعی را بیان می‌کرد

۳-هار : مجله و نشریه ادبی محسوب میشد که به وسیله میرزا یوسف خان اعتصامی آشتیانی (پدر پروین اعتصامی) منتشر شد

۴-دانشکده و نوبهار با مدیریت ملک‌الشعرای بهار منتشر شدند

داستان‌نویسی:

در ادبیات کلاسیک (سنتی) فارسی سابقه ندارد و این نوع ادبی، محصول یک قرن گذشته است.

رمان نویسان پیش از انقلاب نوشتن رمان به مفهوم امروزی را از طریق ترجمه رمان‌های تاریخی غربی آغاز کردند

رمان نویسان عصر مشروطه: رویکردشان بیشتر نگارش رمان‌های تاریخی بود.

مهمترین رمان نویسان عصر مشروطه

* محمدباقر میرزا خسروی: با رمان شمس و طغرا

* میرزا حسن خان بدیع: با رمان های داستان باستان – شمس الدین و قمر

نمایش نامه نویسی :

نمایشنامهنویسی نوع ادبی جدیدی است و با این شکل غربیاش در ادب کهن ایران سابقهای ندارد.

دوره رواج: نمایشنامهنویسی در دوره ناصرالدینشاه همزمان با رفتوآمد ایرانیان به اروپا رواج یافت.

*اولین نمایشنامه نویس فارسی، میرزا آقا تبریزی بود

ترجمه :

شروع ترجمۀ آثار اروپایی، با ایجاد چاپخانه در زمان فتحعلی شاه آغاز شد .

* یکی از مهمترین آثار ترجمه شده در این دوره، سرگذشت حاجی بابای اصفهانی اثر جیمز موریه، ترجمه میرزا حبیب اصفهانی می باشد

تحقیقات ادبی و تاریخی:

تنها اثر قابل توجه در این حوزه: تاریخ بیداری ایرانیان نوشته ناظم الاسلام کرمانی، موضوع آن تاریخ مشروطه است.

دو نویسنده معروف نثر دوره بیداری

علامه علی‌اکبر دهخدا

آثار : چرند و پرند – روزنامۀ صوراسرافیل (این روزنامه به همکاری میرزا جهانگیرخان چاپ میشد.) – روزنامه سروش( در استانبول چاپ می‌شد.)

لغت نامه – امثالوحکم

* از پیشگامان نثر جدید فارسی است.

* چرند و پرند عنوان مجموعه نوشته‌های طنزآمیز سیاسی و اجتماعی اوست که در روزنامۀ صوراسرافیل چاپ می‌شد.

*شیوه نثر ساده او بعدها در داستانهای محمدعلی جمالزاده و صادق هدایت بکار رفت

قائم مقام فراهانی :

* سیاستمداران بزرگ این دوره است.

*او احیاکننده نثر فارسی است.

* قبل از وی، سبک نویسندگان فارسی با تکلّف و تصّنع همراه بود. او با تغییر سبک نگارش، تکلّف را در نثر از بین برد.

* مسائل عمر خود را با زبان و اصطلاحات و رایج و آمیخته به شعر و ضرب‌المثل‌های لطیف به سبک گلستان سعدی، نوشت و با این کار باعث اقبال و توجه عامه مردم به نشر شد.

سبک شعر دوره بیداری:

سطح زبانی:

-سادگی و روانی زبان شعر

– استفاده شاعران از زبان محاورهای متناسب با زبان و فهم مردم عادی

– عمومیت یافتن شعر و قرار گرفتن آن در اختیار روزنامه ها به عنوان زبان برنده نهضت مشروطه

– توجه به واژگان کهن در شعر بعضی از شاعران این دوره، واژگانی مثل بادافره، خلیده، گلخن و…

– گسترش دایره واژگان شعر و ورود واژه ها و اصطلاحات انگلیسی، روسی، فرانسوی و ترکی به خاطر ارتباط با اروپا و ظهور علوم و فنون جدید

– بی‌توجه‌ی به زبان و بی‌دقتی در کاربرد جمله ها و ترکیب‌های شعری دسته‌بندی شاعران این دوره براساس زبان شعر:

-۱گروهی که با آگاهی از سنتهای ادبی به زبان پرصلابت گذشته وفادار ماندند : بهار و ادیب‌الممالک

-۲گروهی که به زبان ساده کوچه و بازار و اصطلاحات موسیقی عامیانه و حتی واژه های فرنگی روی آوردند؛

مانند: سید اشرف‌الدین گیلانی و عارف قزوینی.

*علت بیتوجهی شاعران عصر بیداری به زبان و بی‌دقتی در کاربرد جمله‌ها:

.۱اغلب شاعران صرفاً به محتوا گرایش داشتند.

.۲برخی از شعرا به ادبیات کهن تسلط نداشتند.

.۳شاعران برای آگاه ساختن مردم و انتشار آثار در روزنامه‌ها به ناچار به شتاب شعر می‌سرودند

سطح ادبی:

قالب های شعر در این دوره مانند گذشته ادامه یافت و تغییر چندانی نیافت.

– به قالب‌های قصیده و مثنوی در شعرهای ملک‌الشعرای بهار و ادیب‌الممالک فراهانی بیشتر توجه شد.

داغ ترین مطلب!
درس هشتم جامعه شناسی یازدهم

– شاعرانی که به زبان کوچه و بازار شعر اختیار می‌سرودند، به قالبهایی مثل مستزاد، چهار پاره، ترانه و تصنیف رغبت کردند.

 تخیل

– شاعرانی این دوره، تخیلات سرایندگان پیشین را در نظر داشتند و گاهی با تأثیرپذیری از اوضاع اجتماعی، در عرصه تخیل نوآوری می‌کردند؛ مانند میرزاده عشقی

 موسیقی شعر و عروض

– گروه سنتگرا به سنتهای ادبی (موسیقی شعر و عروض) بسیار پایبند بودند.

– گروهی که زبان مردم کوچه بازار شعر می‌سرودند پایبندی کمتری به موسیقی و عروض داشتند

سطح فکری:

– شعر مشروطه همزمان با تغییرات زمانه ازنظر درونمایه تحول چشم‌گیری داشت.

– به موازات حضور مردم در سیاست و اجتماع مضامین و اندیشه های تازه وارد شعر شد.

– نگرش شاعران و نویسندگان نسبت به جهان بیرون تغییر یافت و از کلی‌نگری و ذهنیت گرایی به جزئی‌نگری و عینیت‌گرایی روی آورد.

– مضمون‌های کلی و ذهنی، مسائل اخلاقی عارفانه سرایی و غزل‌گویی (که با ساخت فرهنگ ما هماهنگ بود) تا حد زیادی کارایی خود را از دست داد و مضامین سیاسی، اجتماعی و وطنی رونق یافت.

شاخص ترین درون مایه های شعر بیداری

آزادی

مفهوم آزادی در این دوره مترادف با مفهوم دموکراسی غربی و به این معنا است که مردم علاوه برداشتن حقوق و آزادی های فردی، در جامعه و سرنوشت سیاسی و اقتصادی خود نیز دارای حق و اختیار هستند.

قانون

مضمون قانون‌مداری، بنیادیترین تفکر و خواست مشروطه خواهان گردید.

وطن

وطن سرایان این دوره: ملک‌الشعرای بهار، دهخدا، ادیب‌الممالک فراهانی

توجه به مردم از بارزترین ویژگی‌های ادبیات دوره بیداری است.

موضوعاتی که بیشتر موردتوجه شاعران قرار گرفت:

انعکاس خواست ها و علایق توده مردم نیازها و کاستیهای محرومان جامعه دفاع از کارگران و ضعیفان توجه بیشتر به جایگاه زنان در اجتماع

تعلیم و تربیت جدید

همگام با پیدایش مطبوعات و روزنامه‌ها که موجب افزایش آگاهی همگانی شد، لزوم تعلیم و تربیت عمومی با نگاهی جدید مورد توجه مردم و خاصه شاعران قرار گرفت.

دانش‌ها و فنون نوین

ضرورت‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی موجب توجه بیشتر به دانش‌ها و فنون نوین شد و شاعران هم در کنار دیگر روشنفکران به این موضوع پرداختند.

ویژگی‌های نثر دوره بیداری و مشروطه

سطح زبانی

ساده و قابل فهم بودن نثر

– درست‌تر شدن ساختار و ترکیب دستوری جملات و هم آهنگ‌تر شدنشان با طبیعت زبان

– کمتر شدن واژه‌ها و ترک عربی ناآشنا

-ورود بسیاری از لغات انگلیسی، ترکی، فرانسوی و….

– کاهش عبارت‌های وصفی دورودراز و لفظ پردازی‌های بیجا در نامه‌ها و نوشته‌ها

سطح ادبی

– رها شدن نثر از قیدوبندهای نثر مصنوع و فنی

– گزارشی شدن و ساده شدن نثر

– پرهیز از آرایه‌های ادبی در نثر

– نثر: وسیله‌ای برای بیان خواست و آرزوها مردم

– در اغلب داستانهای مشروطه، راوی سوم شخص در بعضی از صحنه‌های داستان حضور یافته و با خواننده سخن می‌گوید. این تکنیک یکی از ضعف‌های نثر این دوره است که امروز کاربرد ندارد .

سطح فکری

عمده‌ترین محتوای نثر این دوره عبارتند از:

– نوگرایی

– دشمنی با استعمار و استبداد در نثر روزنامه‌ای

– تنفر از خرافات

– حقوق مدنی زنان

– تعلیم و تربیت نوین و همگانی

– طنز سیاسی اجتماعی یکی از شاخه‌های ارزنده نثر دوره مشروطه بود.

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

شعر دوره معاصر تا قبل از انقلاب اسلامی پیشگامان شعر نو: تقی رفعت، شمس کسمایی، ابوالقاسم لاهوتی، جعفر خامنه‌ای، نیما یوشیج

* نیما یوشیج زبان، تخیّل، احساس، معنی، فرم و ساختار شعر را متحول کرد.

*شروع واقعی شعر نو را باید از سال  ۱۳۱۱ه. ش یعنی اندکی پیش از به سلطنت رسیدن رضاشاه بدانیم.

دوره شعر قبل از انقلاب :

دوره اول دوره سلطنت رضاخان: دوره درخشش نیما – جدال بر سر شعر کهنه و نو دوره دوم از آغاز حکومت محمدرضا شاه تا کودتای  ۲۸مرداد  : ۱۳۳۲فضای آزادتر سیاسی نسبت به دوره قبل -چاپ و نشر اشعار نیما و دیگر نوگرایان در بعضی از نشریات چون روزگار نو و مجله سخن – تشکیل اولین کنگره نویسندگان و شاعران ایران که نیما در این کنگره شعر «آی آدم‌ها» را خواند و پس از آن، شیوه نیما در کنار شعر سنتی رواج یافت.

دوره سوم، از کودتای  ۲۸مرداد  ۱۳۳۲تا قیام  ۱۵خرداد  :۱۳۴۲رواج شعر نوی تغزّلی – رواج سمبولیسم اجتماعی یا شعر نوی حماسی.

دوره چهارم از  ۱۳۴۲تا  ۱۳۵۷دورة کمال جریان‌های ادبی دوره‌های پیشین محسوب می‌شود – مبارزه، رنگ و مفهوم نو به خود گرفت – فضای جامعه متشنج شد شعر، هم چنان اجتماعی و حماسی بود شاعران بهتر و هنری‌تر از گذشته به جوهر شعر دست یافتند – مضمون شعر، بیشتر نقد اجتماعی است.

از شاعر معروف این دوره:

پروین اعتصامی: نام: رخشنده اعتصامی معروف به پروین

پدر: یوسف اعتصام‌الملک آشتیانی

در قصیده به سبک ناصرخسرو و به لطافت و روانی سعدی شعر می‌سراید.

– اوج سخن پروین در قطعات اوست.

– در قطعات پیرو انوری و سنایی بود

– بعضی از اشعار او بهصورت مناظره میان دو انسان، جاندار یا شیء است.

دلیل تمایز شعر پروین از دیگر شاعران معاصر: شکل تصرف او در مضمون ها و کیفیت ارائه آنها

شهریار: ( محمد حسین بهجت تبریزی)

آثار: مجموعه حیدر بابایه سلام – دیوان اشعار

-از بزرگترین شاعران غزلسرای معاصر

– علاوه بر شعر فارسی به ترکی آذری شعر سرود.

– منظومه «حیدر بابایه سلام» از شاهکارهای شهریار در سروده‌های ترکی آذری اوست.

– درون مایۀ منظومۀ حیدر بابایه سلام: یادآوری اصالت فرهنگی و زیبایی‌های روستای زادگاه شاعر

– به بزرگان دین به ویژه حضرت علی (ع) ارادت داشت و چند شعر ارزنده با این مضمون سرود.

– در غزل طبعی لطیف و احساسی رفیق داشت.

– تاثیر پذیری فراوانی از حافظ داشت.

مهدی اخوان ثالث:

آثار : آخر شاهنامه – زمستان – از این اوستا یکی از موفق‌ترین رهروان شعر نیمایی

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

 ویژگی‌های شعر:

-۱شیوه بیان روایی و داستانی

-۲زبان حماسی

-۳کهن‌گرایی (باستانگرایی)

-۴کاربرد ترکیبات زیبا و خوشآهنگ

۵- به کارگیری بعضی از کاربردهای نحوی سبک خراسانی

نیما یوشیج: ( علی اسفندیاری) آثار: شعر افسانه – شعر ققنوس

لقب: پدر شعر نو، (بنیانگذار شعر نو)

– منظومۀ «افسانه» را که به نوعی بیانیه شعر نو است در سال  ۱۳۱۱ه.ش سرود.

-۱ویژگی‌های شعر افسانه نیما یوشیج تغییر جایگاه قافیه

-۲نگاه نو و نگرش عاطفی به واقعیات ملموس

-۳سیر آزاد تخیل

– تثبیت جریان نوگرایی شعری نیما: با شعر ققنوس در سال  ۱۳۱۶ه.ش

کتب مهم و نویسندگان نامی نثر دوره معاصر تا قبل از انقلاب اسلامی :

-۱مشفق کاظمی : تهران مخوف ( اولین رمان اجتماعی  -۲ )۱۳۱۱حسن مقدم : جعفرخان از فرنگ برگشته(اولین نمایشنامه)

-۳صادق هدایت : سگ ولگرد

-۴بزرگ علوی : چشمهایش  -۵صادق چوبک : تنگسیر  -۶احمد محمود : همسایه ها -۷علی محمد افغانی : شوهر آهو خانم  -۸هوشنگ گلشیری : بره گمشده راعی

-۹امین فقیری : دهکده پرملال  -۱۱محمد علی جمالزاده: یکی بود یکی نبود – راهآبنامه – تلخ و شیرین  -۱۱زین العابدین مراغه ای : سیاحت نامه ابراهیم بیگ

-۱۲جلال آل احمد : مدیر مدرسه( نثر تلگرافی) – دید و بازدید – سه تار -زیارت(درمجله سخن چاپ شد) – خسی در میقات ( سفرنامه حج) – ارزیابی شتابزده(مقاله)

-۱۳سیمین دانشور:
آتش خاموش(اولین تجربه داستان نویسی او) – شهری چون بهشت – سووشون ( داستان زری و یوسف در فارس در جنگ جهانی دوم

درون مایه های شعر دوره انقلاب :

۱-محکوم کردن استبداد و بی‌عدالتی
۲-ستایش آزادی و آزادی خواهان
۳-ترسیم افق‌های امیدبخش پیروزی برخلاف ادبیات نامید و مأیوس قبل از انقلاب
۴- تکریم شهید و فرهنگ شهادت با تکیه بر اسطوره‌های ملی و تاریخی
۵- طرح اسوه‌های تاریخی به ویژه تاریخ اسلام مثل پیامبر اکرم (ص) امام علی (ع)، امام حسین (ع) و چهره‌های مبارزی چون حضرت امام خمینی (ره)

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

سه شاعر معروف انقلاب اسلامی

قیصر امین پور :

آثارمنظوم : در کوچه آفتاب – تنفس صب- آیینههای ناگهان منظومۀ ظهر روز دهم – دستور زبان عشق

آثار منثور: طوفان در پرانتز- بیبال پریدن- سنت و نوآوری

سلمان هراتی :
آثار:
از آسمان سبز، دری به خانه خورشید
شغل: معلم
درگذشت: در سال ،۱۳۶۵در سن جوانی در یک حادثه رانندگی

سید علی موسوی گرمارودی :

آثار : صدای سبز- خواب ارغوانی، برآشفتن گیسوی تاک – گوشوارة عرش

جزوه علوم و فنون ادبی مخصوص امتحان نهایی

کتب مهم و نویسندگان نامی نثر انقلاب اسلامی

۱-محمود دولت آبادی : روزگار سپری شده مردم سالخورده

۲-اسماعیل فصیح : زمستان ۶۲

۳-احمد محمود : مدار صفر درجه – زمین سوخته

۴- هوشنگ گلشیری : آیینه های در دار

۵- محمدرضا سرشار (رضا رهگذر) : اگه بابا بمیره-مهاجر کوچک (آثار کودک و نوجوان)

۶-علی موذنی : ظهور- سفر ششم -ملاقات در شب آفتابی -دلاویزتر از سبز

۷-سید مهدی شجاعی: بدوک – ضیافت – جای پای خون- کشتی پهلو گرفته

 

میانگین امتیازات ۵ از ۵

دیدگاه‌ خود را بنویسید

تخفیف 5%+25%
هیچی
دفعه ديگه .
تقریبا!
مبلغ نقدی ۱۰۰۰۰۰ریال
کد تخفیف 7%+25%
چیزی نیست
روز شانست نبود
تقریبا!
ارسال رایگان
نشد
پوچ

شانس خودتان را برای برنده شدن یک جایزه امتحان کنید!
شانس خود را برای برنده شدن تخفیف های شگفت انگیز امتحان کنید!
دکمه زیر را فشار دهید و اجازه دهید تا گردونه شانس شما را برای بردن جایزه مشخص کند.

اگر برنده شدید کدی که گردونه بهتون میده رو یادداشت کنید و هتگام ثبت سفارش در قسمت کد تخفیف وارد کنید

اگر بازنده شدید ما یک بازی دیگر به شما می دهیم !

به بالای صفحه بردن