جزوه درس یک جغرافیا ۱۲

جزوه درس یک جغرافیا ۱۲

جغرافیا  و تست  کنکور 

شهرها وروستاها

مقر و موقعیت

شناخت یک سکونتگاه روستایی و شهری مقر( مکان ،جایگاه ) و موقعیت آن است.

مقر

منظور از مقر، مکان اصلی و دقیق یک سکونتگاه و محل استقرار آن روی زمین است. مقر هر روستا یا شهر، همچنین هسته اولیه آن را شامل می شود.

هسته اولیه سکونتگاه

توجه:

در انتخاب مکان برای استقرار و سکونت جمعیت، عوامل طبیعی بیشترین نقش را داشته اند.
عواملی طبیعی: آب فراوان، آب و هوای ملایم و خاک حاصلخیز جلگه ها نقش مهمی داشته است. علاوه بر عوامل طبیعی عوامل انسانی هم نقش داشته است.

عوامل انسانی : عوامل سیاسی و تصمیمات حکومتی، دسترسی به راههای تجاری و عوامل دفاعی و نظامی میتوانند در پدید آمدن یک سکونتگاه در مکان خاص نقش داشته باشند.
در کشور ایران دسترسی به آب، قلعه های دفاعی، بازارهای محلی و قرار گرفتن در تقاطع راه ها از مهمترین عوامل شکل گیری هسته اولیه روستاها و شهرها بوده است.

موقعیت

منظور از موقعیت یک شهر یا روستا، وضعیت آن سکونتگاه نسبت به پدیده های پیرامون خود و همچنین جایگاه آن در سطح ناحیه است. این پدیده ها و جایگاه ممکن است عوامل انسانی و طبیعی مانند روستاها و شهرهای اطراف آن، نقش سیاسی و اداری آن، آب و هوا، راه های ارتباطی، دسترسی به منابع معدنی و انرژی و ناهمواری ها باشند.

♦توجه موقعیت یک شهر یا روستا در ادامه حیات یا گسترش آن سکونتگاه و یا حتی نابودی و زوال آن نقش مهمی ایفا می‌کند.

عوامل موثر دربه خطرانداختن حیات یک سکونتگاه

مجاورت یک سکونتگاه با کوه آتشفشان یا گسل های فعال نیز می تواند حیات آن سکونت دارد را به خطر بیاندازد. برخی تغییرات محیط پیرامون، مانند رویدادهای سیاسی یا تغییرات آب و هوایی نیز ممکن است موجب از دست رفتن موقعیت و اعتبار یک شهر یا انتقال آن به مکانی دیگر شود.

مهمترین ملاک های تفاوت شهر و روستا

سکونتگاه های روستایی  و شهری را نیز می توان رتبه بندی کرد.

سکونتگاه از نظر تعداد جمعیت متفاوت اند و طیف وسیعی از روستاهای کوچک با کمتر از ۱۰۰ نفر جمعیت تا شهرهای بیش از ۱۰ میلیون نفر را در بر می گیرند. سکونتگاه ها را بر اساس میزان جمعیت و عملکرد (خدماتی که ارائه می کنند) طبقه بندی می کنند. سکونتگاه‌های کوچک یا کم جمعیت معمولاً خدمات محدودی به ساکنان ارائه می دهند اما در سکونتگاه های بزرگ تر، تعداد و تنوع خدمات بسیار زیاد است.

شکل زیر یک نمونه رتبه بندی یا سلسله مراتب را در سکونتگاه های اروپا نشان میدهد. در قاعده هرم و ردیف های پایین، سکونتگاه‌هایی با کمترین میزان جمعیت قرار می گیرند. این سکونتگاه ها خدمات کمتری نیز ارائه می دهند. با حرکت به سوی بالای هرم، جمعیت سکونتگاه ها بیشتر می شود و خدماتی هم که ارائه می دهند، بیشتر و متنوع تر است.

سلسله مراتب سکونتگاهها در ایران

حوزه نفوذ سکونتگاه

به محدوده جغرافیایی از یک سکونتگاه کالا و انواع خدمات دریافت می کند و بین آن محدوده و سکونت دارد جریان کالا، خدمات و رفت و آمد افراد وجود دارد، حوزه نفوذ آن سکونتگاه می گویند.

♦در زمینه بررسی حوزه نفوذ عملکرد یک سکونتگاه به دو جنبه توجه می شود:
الف: آستانه نفوذ، یعنی حداقل جمعیتی که تقاضای کالا، خدمات یا عملکردی از سکونتگاه دارند.
ب: دامنه نفوذ، یعنی بیشترین مسافتی که مردم منطقه برای دریافت خدمات از آن سکونتگاه طی میکنند.

یکی از مهم ترین تغییرات فضای جغرافیایی در قرن بیستم و بیست و یکم افزایش شهر و شهرنشینی در جهان است.
منظور از اصطلاح شهرنشینی افزایش نسبت جمعیت شهرهای یک کشوریا ناحیه به روستاهای آن است.
در سال ۱۹۵۰ میلادی فقط ۳۰ درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می کردند. اما در سال ۲۰۱۴ میلادی ۵۴ درصد جمعیت جهان ساکن شهر ها بوده اند. امروزه جمعیت شهرنشین جهان بر جمعیت روستانشین پیشی گرفته است و پیشبینی میشود که تا سال ۲۰۵۰ میلادی این نسبت به ۶۶ درصد برسد. به نمودار زیر توجه کنید.

در کشورهای این نواحی بخش عمدهای از رشد شهرنشینی به علت مهاجرت فزاینده روستاییان به شهرها به منظور اشتغال و دستمزد بیشتر و به دنبال صنعتی شدن و توسعه کارخانه ها و یا رشد بخش خدمات و ورود این کشورها به تجارت جهانی بوده است.

 

دو تغییرمهم در مورد شهرهای جهان

در سال ۱۹۹۰ ده شهر با بیش از ۱۰ میلیون نفر در جهان وجود داشت و امروز تعداد این شهرها به ۲۸ شهر رسیده است.

♦افزایش شهرهای میلیونی

♦تغییر الگوی مکانی شهرهای با بیش از ۵ میلیون نفر در جهان.
تا چند دهه پیش چنین شهرهای فقط در نیمکره شمالی و در آمریکای شمالی، اروپا و ژاپن وجود داشتند اما امروزه آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا با رشد شهرهای میلیونی و پر جمعیت روبرو شده اند.

مادر شهر(متروپل):

بزرگ ترین و مهم ترین شهر یک ناحیه، استان یا یک کشور است.

این شهر ممکن است پایتخت یا شهر اصلی یک ناحیه باشد که مرکز حکومتی، مذهبی، تجاری و… است از این جنبه ها بر سایر سکونتگاه ها برتری دارد.

معمولاً به مادرشهر، کلانشهر نیز گفته می شود. برخی نیز معتقدند کلان شهر ترجمه و معادل واژه مگاسیتی( megacity ) است و به شهرهایی با بیش از ۱۰ میلیون نفرجمعیت اطلاق می شود.

در ایران طبق مصوبه شورای عالی معماری و شهرسازی، به ما در شهرهایی که بیش از یک میلیوننفر جمعیت داشته باشند، کلان شهر گفته می شود. مانند تهران، مشهد، اصفهان ، کرج، قم و …

حومه

به بخش های پیرامونی یک شهر حومه می گویند.

با افزایش شهرنشینی و گسترش حمل و نقل و وسایل ارتباطی، به تدریج حومه ها در اطراف شهرها، به ویژه شهرهای بزرگ و پرجمعیت شکل گرفتند. حومه نشینان برای خرید یا کار و یا استفاده از خدمات به شهرها رفت وآمد می کنند.

به شهرهای بالای ده میلیون نفر در جهان توجه کنید. برخی از این شهرها به دلیل مشارکت زیاد در اقتصاد و تجارت جهانی حوزه نفوذ بسیار وسیعی در سطح جهان دارند و به آن ها جهان شهر گفته می شود.

با افزایش جمعیت مادر شهرها و گسترش حومه های آنها به تدریج منطقه هایی با عنوان منطقه مادر شهری به وجود آمدند. در پیرامون برخی از مادر شهرها، شهرها و شهرک های اقماری پدید آمده اند.

مگالاپلیس

در برخی از بخشهای جهان، در نتیجه گسترش فوق العاده زیاد دو یا چند مادر شهر در امتداد مسیرهای ارتباطی و حمل و نقل، زنجیره‌ای از مادر شهرها یا کلان شهرها پدید آمده اند که به آنها مگالاپلیس گفته می شود.
¤در مگالاپلیس، حومه ها و شهرک های اقماری یک مادر شهر به حومه ها و شهرک های مادر شهر دیگر پیوند می خورد.
¤ برخی، مگالاپلیس را منطقه ابر شهری نامیده اند.

مگالاپلیس ها معمولاً در امتداد راه های ارتباطی، شکل خطی و کریدوری و برخی نیز شکل خوشه ای و کهکشانی پیدا کرده‌اند.

نمونه ای ازاولین مگالاپلیس های جهان: مگالاپلیس شمال شرق ایالات متحده آمریکا (از بوستن تا واشنگتن) و مگالاپلیس ژاپن (توکیو –یوکوهاما)

تغییردر روستا نشینی وسکونتگاه های روستایی

هرچند فرآیند شهری شدن به افزایش شهرنشینی در همه کشورهای جهان منجر شده است، هنوز ۴ / ۳ میلیارد نفر از مردم جهان در روستاها زندگی می کنند. تنها در دو کشور چین و هند بیش از یک میلیارد نفر روستا نشین اند.

مهاجرت از روستاها به شهرها از مهم ترین عوامل تغییر در کاهش روستا نشینی و افزایش شهرنشینی است.

مهاجرت در دوره صنعتی شدن

Δ در سده نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم در کشورهای توسعه یافته و صنعتی اروپا و آمریکای شمالی، به دنبال توسعه صنایع کارخانهای مهاجرت از روستاها به شهرها رخ داد. البته این مهاجرت تدریجی و طولانی مدت بوده و طی دهها سال و همگام با تحولات صنعتی شدن صورت گرفته است.
Δ در این دوره در برخی کشورها مانند آلمان روستاییان برای دریافت دستمزد بیشتر به طور نیمه وقت در شهرها کار می کردند و بخشی از وقت خود را به کار در مزارع اختصاص میدادند و از این رو، به زارعان نیمه وقت مشهور شده بودند.

جزوه درس یک جغرافیا ۱۲
Δ دربرخی از روستاها شهرنشینان به سرمایه گذاری و خرید زمین های کشاورزی به منظور ایجاد کشت تجاری اقدام کردند و در نتیجه آن روستانشینی کاهش یافت. برخی از روستاها نیز به علت گسترش شهرها به حومه های شهری تبدیل شدند.
Δ با ورود کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین به دوره صنعتی شدن، مهاجرت های فزاینده از روستا به شهر در این نواحی نیز به وقوع پیوست. اما این مهاجرتها با توسعه صنعتی همگام نبودند.
Δ رشد شهرنشینی در این نواحی طی دوره های زمانی کوتاه تر و سریع تر از رشد صنعتی رخ داد و شهرها از نظر امکانات و تسهیلات آمادگی لازم برای ورود مهاجران روستایی را نداشتند. در نتیجه، مشکلات زیادی برای روستاها و شهرها به وجود آمد.

تغییرات کالبدی و عملکردی در روستاها

عوامل تغییر روستاها وشهرگرایی در روستاها

روابط شهر و روستا

روابط شهر و روستا را می توان از جنبه های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مطالعه کرد. به همین سبب، جغرافیدان ها و سایر اندیشمندان نظریه های مختلفی در این زمینه ارائه کرده‌اند که در بیشتر آنها بر نابرابری میان شهر و روستا تاکید شده است. طبق این نظریه ها، شهر محل انباشت سرمایه، تولید کالاهای کارخانه‌ای و تمرکز اقتصادی است و مبادله ای نابرابر بین شهر و روستا جریان دارد.

تغییرات جمعیت شهری و روستایی در ایران

در کشور ما نیز تغییرات شهرنشینی و روستا نشینی همانند سایر نواحی جهان به وقوع پیوسته است. به نمودار توجه کنید.

جزوه درس یک جغرافیا ۱۲
ملاک تبدیل شهر به روستا

روستاهایی که جمعیت آنها به حد معین، مثلاً ۱۰ هزار نفر، رسیده، با موافقت وزارت کشور،شهر اعلام شده اند و در آنها شهرداری تاسیس شده است. به دنبال این امر، باید برای ساکنان آنها نیز خدمات و تجهیزات شهری فراهم شود.

تاریخچه شهرنشینی در ایران
دوره سریع شهرنشینی درکشور

از آنجا که بودجه کشور ما متکی به درآمد حاصل از فروش نفت است و این درآمد در دست دولت ذخیره میشود، دولت ها با استفاده از درآمد نفتی، بیشترین سرمایه گذاریها، توسعه کارخانه ها و تجهیزات و زیرساخت ها را به شهرها اختصاص دادند.
از سال ۱۳۴۱ اصلاحات ارضی در روستاها انجام گرفت. اصلاحات ارضی یعنی تغییر قوانین مالکیت زمین و توزیع مجدد آن به نفع کشاورزان.

مهم: در ایران، اصلاحات ارضی در سه مرحله با سلب مالکیت مالکان بزرگ (ارباب ها) و واگذاری زمین به دهقانان خرده پا انجام گرفت.

عدم موفقیت اصلاحات ارضی در ایران

به سبب تقسیم نادرست زمین.
حمایت نکردن دولت از کشاورزان .
توجه به صنایع مونتاژ.
واردات کالا از کشورهای خارجی.

نه تنها وضع روستاییان بهتر نشد بلکه شرایط انهدام کشاورزی در ایران فراهم آمد. در نتیجه، مهاجرت روستاییان به شهرها شدت گرفت.

تبدیل تهران به مادرشهر ملی

جزوه درس یک جغرافیا ۱۲

پس از انقلاب اسلامی نیز مهاجرت از روستا به شهر و از شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ ادامه یافت.
دراین دوره، تعداد زیادی از روستاهای پرجمعیت به شهر تبدیل شدند یا در بافت شهرهای هم جوار ادغام گردیدند. برخی از آبادی های نیز خالی از سکنه شدند.
درطی سال های ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۵ علاوه بر تهران ۷ شهر با بیش از یک میلیون نفر جمعیت به کلان شهر تبدیل شدند.
به علاوه، رشد شهرهای بزرگ و کوچک و شهرک های اقماری در اطراف تهران، این شهر را به یک منطقه کلانشهری بزرگ تبدیل کرد.

 

دیدگاه‌ خود را بنویسید

به بالای صفحه بردن